اللَّهُ الَّذي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما في‏ سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى‏ عَلَى الْعَرْشِ ما لَكُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا شَفيعٍ أَ فَلا تَتَذَكَّرُونَ (سجده: ۴)

خدا آن کسی است که آسمانها و زمین و هر چه در بین آنهاست همه را در مقدار شش روز بیافرید، آن گاه بر عرش (فرمانروایی) قرار گرفت، شما را غیر او هیچ (در عالم) یار و یاور و شفیع و مددکاری نیست، آیا تذکر نمی‌یابید؟

يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ في‏ يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ (سجده: ۵)

اوست که امر عالم را (به نظام احسن و اکمل) از آسمان تا زمین تدبیر می‌کند سپس در روزی که مقدارش به حساب شما بندگان هزار سال است باز (حقایق و ارواح) به سوی او بالا می‌رود.

خلاصه:

آسمانها و زمین و هرآنچه كه بین آنها است را خداوند آفریده وخودش سامان می‌بخشد و بر فراز عرش قرار گرفته است و همه چیز را به اراده حكیمانه‌اش در جای خود استوار کرده است. کافران نمی‌فهمند هر چه هست چون او اراده کرده است، هست. نمی‌فهمند قدرت برای اوست و اگر او نخواهد هیچ گسی توان شفاعت کردن ندارد.

متن تفسیر:

چون پایان سوره پیشین با دلائل ربوبیت پروردگار بوده لذا این سوره را نیز بدان آغاز می‌فرماید.

«اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ»:

خداوند است كه آفریده آسمانها و زمین و آنچه را كه فیما بین آنها است در شش روز، یعنی در این مدت زیرا پیش از آفریده شدن خورشید شب و روزی نبود-  تا گفته شود چند روز، پس مقصود مقدار این مدت است.

«ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ»:

 سپس استوار شد بر عرش بقهر و استیلای قدرت خویش.

«ما لَكُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا شَفِیعٍ»:

نیست برای شما جز عذاب خدا دوستی كه به شما نفعی رساند و عذاب خدا را دور كند، و نه شفاعت گری كه در پیشگاه خداوند برای شما شفاعت كند.

و بعضی (ولی) را به معنی یاور گرفته‌اند.

«أَ فَلا تَتَذَكَّرُونَ»:

آیا پس چرا پند نگرفته در گفته‌های ما تفكر نمی‌كنید تا به صحت گفتار ما دانا شوید.

«یُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَی الْأَرْضِ»:

تدبیر كرده و سامان می‌بخشد از آسمان تا زمین یعنی آسمان و زمین و آنچه كه فیما بین آنها است، خداوند آفریده و همه باراده حكیمانه و تدبیر عالمانه در جای خود استوار شده‌اند.

«ثُمَّ یَعْرُجُ إِلَیْهِ»:

سپس ملائكه‌ای كه مأمور اجرای دستور خدا است بسوی آنجا كه خدا امر فرموده بالا می‌رود.

«فِی یَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ»:

در یك روز كه اندازه‌اش هزار سال است بحساب آنچه را كه شما زمان می‌شمرید.

(عروج) یعنی رفتن به آن مكانی كه خداوند فرموده چنان كه ابراهیم گفت «می‌روم بسوی خداوندم بزودی هدایتم كند»  و مقصودش مملكت شام بود كه از جانب خدا مأموریت آن سامان را داشت، و نیز مانند آیه شریفه كه می‌فرماید «كسی كه از خانه خود بیرون رود در حالی كه به سوی خدا و پیامبرش هجرت می‌نماید» و مقصود شهر مدینه است، و معنی این دو آیه این نیست كه خدا در مملكت شام یا در شهر مدینه جای دارد-  بلكه مقصود اطاعت از فرمان خدا در آن سامان است.

و بنا بر این تفسیر آیه چنین است:

كه ملائكه برای انجام امور عالم یا آوردن وحی فرود می‌آیند و سپس باز می‌گردند كه تمام رفت و برگشت در یك روز انجام می‌یابد در صورتی كه برای افراد بشری پانصد سال رفت و پانصد سال برگشت و مجموع هزار سال خواهد بود.

و این تفسیر مطابق قول ابن عباس، حسن، ضحاك، قتاده، جبائی است اما مجاهد از بعضی نقل كرده كه مقصود آنست كه خداوند امور هزار سال جهان را در یك روز به ملائكه مربوطه دستور می‌دهد و از پایان هزار سال، در یك روز هزار سال دوم و به همین ترتیب تا سر آمد جهان.

و از ابن عباس تفسیر دیگری روایت شده و آن اینكه خداوند جهان دنیا را با اراده خویش تدبیر فرموده و قضا و قدر در امور جهان را تا سر آمد آن فرو فرستاده و سپس جهان بسوی او بازگشت نموده و دنیا پایان می‌یابد و حكومتهای جهان مادی تمام می‌گردد، و آن روز قیامت است كه همه محكوم اراده پروردگار جهان خواهند بود و در یك روز كه مدتش هزار سال است پرونده اعمال بندگان بررسی می‌شود.

بنا بر این مدت مذكور مدت روز قیامت می‌باشد.

«فِی یَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَةٍ»:

روزی كه مدتش پنجاه هزار سال است، این مدت برای كفار منظور گردیده. زیرا مردم در قیامت در شرائط مختلفه خواهند بود.

پاره‌ای گویند: زمان اول مدت مسافت رفتن و برگشتن ملائكه از زمین تا آسمان اول بوده و زمان دوم مسافت آنان تا آسمان هفتم است.

یعنی در یك روز تمام این مسافتها را ملائكه می‌پیمایند گو اینكه افراد بشر به مدت هزار سال تا آسمان اول و پنجاه هزار سال تا آسمان هفتم بپیمایند.

پاره‌ای دیگر گویند: هزار سال برای رفت و برگشت به آسمان و پنجاه هزار سال طول یك روز قیامت خواهد بود.[۱]


[۱] ترجمه مجمع البیان فی تفسیرالقرآن، جلد ۱۹، صفحات ۲۰۷ و ۲۰۸