فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (صافات: ٨٨)

پس نظرى به ستارگان افكند.

فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ (صافات: ٨٩)

و گفت: من بيمارم [و با شما به مراسم عيد نمى‌آيم‌].


صحت علم نجوم و ارزشمندترین علم بعد از علم قرآن؛ عالم بودن حضرت ابراهیم ع به علم نجوم

نجم، كتاب النجوم مِنْ كِتَابِ نُزْهَةِ الْكِرَامِ وَ بُسْتَانِ الْعَوَامِّ تَأْلِيفِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْحَسَنِ الرَّازِيِّ وَ هَذَا الْكِتَابُ خَطُّهُ بِالْعَجَمِيَّةِ تَكَلَّفْنَا مِنْ نَقْلِهِ إِلَى الْعَرَبِيَّةِ فَذَكَرَ فِي أَوَاخِرِ الْمُجَلَّدِ الثَّانِي مِنْهُ مَا هَذَا لَفْظُ مَنْ أَعْرَبَهُ وَ رُوِيَأَنَّ هَارُونَ الرَّشِيدَ أَنْفَذَ إِلَى مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ ع فَأَحْضَرَهُ فَلَمَّا حَضَرَ عِنْدَهُ قَالَ إِنَّ النَّاسَ يَنْسُبُونَكُمْ يَا بَنِي فَاطِمَةَ إِلَى عِلْمِ النُّجُومِ وَ أَنَّ مَعْرِفَتَكُمْ بِهَا مَعْرِفَةٌ جَيِّدَةٌ وَ فُقَهَاءُ الْعَامَّةِ يَقُولُونَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ إِذَا ذَكَرَنِي أَصْحَابِي فَاسْكُنُوا [فَاسْكُتُوا] وَ إِذَا ذَكَرُوا الْقَدَرَ فَاسْكُتُوا وَ إِذَا ذَكَرُوا النُّجُومَ فَاسْكُتُوا وَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع كَانَ أَعْلَمَ الْخَلَائِقِ بِعِلْمِ النُّجُومِ وَ أَوْلَادُهُ وَ ذُرِّيَّتُهُ الَّذِينَ يَقُولُ الشِّيعَةُ بِإِمَامَتِهِمْ كَانُوا عَارِفِينَ بِهَا فَقَالَ لَهُ الْكَاظِمُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ هَذَا حَدِيثٌ ضَعِيفٌ وَ إِسْنَادُهُ مَطْعُونٌ فِيهِ وَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى قَدْ مَدَحَ النُّجُومَ وَ لَوْ لَا أَنَّ النُّجُومَ صَحِيحَةٌ مَا مَدَحَهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْأَنْبِيَاءُ ع كَانُوا عَالِمِينَ بِهَا وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي حَقِّ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلِ الرَّحْمَنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ‏ وَ كَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ‏[۱] وَ قَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ‏[۲] فَلَوْ لَمْ يَكُنْ عَالِماً بِعِلْمِ النُّجُومِ مَا نَظَرَ فِيهَا وَ مَا قَالَ إِنِّي سَقِيمٌ وَ إِدْرِيسُ ع كَانَ أَعْلَمَ أَهْلِ زَمَانِهِ بِالنُّجُومِ وَ اللَّهُ تَعَالَى قَدْ أَقْسَمَ‏ بِمَواقِعِ النُّجُومِ وَ إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ‏[۳] وَ قَالَ فِي مَوْضِعٍ‏ وَ النَّازِعاتِ غَرْقاً إِلَى قَوْلِهِ‏ فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً[۴] يَعْنِي بِذَلِكَ اثْنَيْ عَشَرَ بُرْجاً وَ سَبْعَةَ سَيَّارَاتٍ وَ الَّذِي يَظْهَرُ بِاللَّيْلِ وَ النَّهَارِ بِأَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ بَعْدَ عِلْمِ الْقُرْآنِ مَا يَكُونُ أَشْرَفَ مِنْ عِلْمِ النُّجُومِ وَ هُوَ عِلْمُ الْأَنْبِيَاءِ وَ الْأَوْصِيَاءِ وَ وَرَثَةِ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ‏ وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ‏[۵] وَ نَحْنُ نَعْرِفُ هَذَا الْعِلْمَ وَ مَا نَذْكُرُهُ فَقَالَ لَهُ هَارُونُ بِاللَّهِ عَلَيْكَ يَا مُوسَى هَذَا الْعِلْمَ لَا تُظْهِرْهُ عِنْدَ الْجُهَّالِ وَ عَوَامِّ النَّاسِ حَتَّى لَا يُشَنِّعُوا عَلَيْكَ وَ انْفَسْ عَنِ الْعَوَامِّ بِهِ وَ غُطَّ هَذَا الْعِلْمَ وَ ارْجِعْ إِلَى حَرَمِ جَدِّكَ ثُمَّ قَالَ لَهُ هَارُونُ وَ قَدْ بَقِيَ مَسْأَلَةٌ أُخْرَى بِاللَّهِ عَلَيْكَ أَخْبِرْنِي بِهَا قَالَ لَهُ سَلْ فَقَالَ بِحَقِّ الْقَبْرِ وَ الْمِنْبَرِ وَ بِحَقِّ قَرَابَتِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ص أَخْبِرْنِي أَنْتَ تَمُوتُ قَبْلِي أَوْ أَنَا أَمُوتُ قَبْلَكَ لِأَنَّكَ تَعْرِفُ هَذَا مِنْ عِلْمِ النُّجُومِ فَقَالَ لَهُ مُوسَى ع آمِنِّي حَتَّى أُخْبِرَكَ فَقَالَ لَكَ الْأَمَانُ فَقَالَ أَنَا أَمُوتُ قَبْلَكَ وَ مَا كُذِبْتُ وَ لَا أَكْذِبُ وَ وَفَاتِي قَرِيبٌ فَقَالَ لَهُ هَارُونُ قَدْ بَقِيَ مَسْأَلَةٌ تُخْبِرُنِي بِهَا وَ لَا تَضْجَرْ فَقَالَ لَهُ سَلْ فَقَالَ خَبَّرُونِي أَنَّكُمْ تَقُولُونَ إِنَّ جَمِيعَ الْمُسْلِمِينَ عَبِيدُنَا وَ جَوَارِينَا وَ أَنَّكُمْ تَقُولُونَ مَنْ يَكُونُ لَنَا عَلَيْهِ حَقٌّ وَ لَا يُوصِلُهُ إِلَيْنَا فَلَيْسَ بِمُسْلِمٍ فَقَالَ لَهُ مُوسَى ع كَذَبَ الَّذِينَ زَعَمُوا أَنَّنَا نَقُولُ ذَلِكَ وَ إِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَكَيْفَ يَصِحُّ الْبَيْعُ وَ الشِّرَاءُ عَلَيْهِمْ وَ نَحْنُ نَشْتَرِي عَبِيداً وَ جَوَارِيَ وَ نُعْتِقُهُمْ‏ وَ نَقْعُدُ مَعَهُمْ وَ نَأْكُلُ مَعَهُمْ وَ نَشْتَرِي الْمَمْلُوكَ وَ نَقُولُ لَهُ يَا بُنَيَّ وَ لِلْجَارِيَةِ يَا بِنْتِي وَ نُقْعِدُهُمْ يَأْكُلُونَ مَعَنَا تَقَرُّباً إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ فَلَوْ أَنَّهُمْ عَبِيدُنَا وَ جَوَارِينَا مَا صَحَّ الْبَيْعُ وَ الشِّرَاءُ وَ قَدْ قَالَ النَّبِيُّ ص لَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ اللَّهَ اللَّهَ فِي الصَّلَاةِ وَ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ يَعْنِي صِلُوا وَ أَكْرِمُوا مَمَالِيكَكُمْ وَ جَوَارِيَكُمْ وَ نَحْنُ نُعْتِقُهُمْ وَ هَذَا الَّذِي سَمِعْتَهُ غَلَطٌ مِنْ قَائِلِهِ وَ دَعْوَى بَاطِلَةٌ وَ لَكِنْ نَحْنُ نَدَّعِي أَنَّ وَلَاءَ جَمِيعِ الْخَلَائِقِ لَنَا يَعْنِي وَلَاءَ الدِّينِ وَ هَؤُلَاءِ الْجُهَّالُ يَظُنُّونَهُ وَلَاءَ الْمِلْكِ حَمَلُوا دَعْوَاهُمْ عَلَى ذَلِكَ وَ نَحْنُ نَدَّعِي ذَلِكَ لِقَوْلِ النَّبِيِّ ص يَوْمَ غَدِيرِ خُمٍّ مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ وَ مَا كَانَ يَطْلُبُ بِذَلِكَ إِلَّا وَلَاءَ الدِّينِ وَ الَّذِي يُوصِلُونَهُ إِلَيْنَا مِنَ الزَّكَاةِ وَ الصَّدَقَةِ فَهُوَ حَرَامٌ عَلَيْنَا مِثْلُ الْمَيْتَةِ وَ الدَّمِ وَ لَحْمِ الْخِنْزِيرِ وَ أَمَّا الْغَنَائِمُ وَ الْخُمُسُ مِنْ بَعْدِ مَوْتِ رَسُولِ اللَّهِ ص فَقَدْ مَنَعُونَا ذَلِكَ وَ نَحْنُ مُحْتَاجُونَ إِلَى مَا فِي يَدِ بَنِي آدَمَ الَّذِينَ لَنَا وَلَاؤُهُمْ بِوَلَاءِ الدِّينِ لَيْسَ بِوَلَاءِ الْمِلْكِ فَإِنْ نَفَذَ إِلَيْنَا أَحَدٌ هَدِيَّةً وَ لَا يَقُولُ إِنَّهَا صَدَقَةٌ نَقْبَلُهَا لِقَوْلِ النَّبِيِّ ص لَوْ دُعِيتُ إِلَى كُرَاعٍ لَأَجَبْتُ وَ لَوْ أُهْدِيَ لِي كُرَاعٌ لَقَبِلْتُ وَ الْكُرَاعُ اسْمُ الْقَرْيَةِ وَ الْكُرَاعُ يَدُ الشَّاةِ وَ ذَلِكَ سُنَّةٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَ لَوْ حَمَلُوا إِلَيْنَا زَكَاةً وَ عَلِمْنَا أَنَّهَا زَكَاةٌ رَدَدْنَاهَا وَ إِنْ كَانَتْ هَدِيَّةً قَبِلْنَاهَا ثُمَّ إِنَّ هَارُونَ أَذِنَ لَهُ فِي الِانْصِرَافِ فَتَوَجَّهَ إِلَى الرِّقَّةِ ثُمَّ تَقَوَّلُوا عَلَيْهِ أَشْيَاءَ فَاسْتَعَادَهُ هَارُونُ وَ أَطْعَمَهُ السَّمَّ فَتُوُفِّيَ ع‏[۶].[۷]

ترجمه: نقل از كتاب نزهة الكرام كه: هارون الرشيد از پى موسى بن جعفر عليه السّلام فرستاد وقتى حاضر شد گفت: مردم شما فرزندان فاطمه را داراى علم نجوم مي دانند و ميگويند از اين علم اطلاع كافى داريد. علماى اهل سنت ميگويند پيغمبر اكرم فرموده: هر وقت اصحابم نام مرا بردند به آنها اعتماد كنيد وقتى از قدر صحبت كردند ساكت باشيد و هر وقت از نجوم حرف زدند چيزى نگوئيد.
امير المؤمنين از همه مردم بهتر بعلم نجوم وارد بوده فرزندان بستگانش آنهائى كه شيعه و معتقد به امامت آن ها هستند وارد به اين علم هستند.
حضرت موسى بن جعفر فرمود: اين حديث ضعيف است و سند آن قابل اعتبار نيست خداوند نجوم را ستايش كرده اگر علم نجوم صحيح نبود خدا آن را ستايش نمي كرد انبياء نيز به آن عالم بوده‏ اند خداوند درباره ابراهيم خليل مي فرمايد: وَ كَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ‏ در جاى ديگر ميفرمايد: فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ‏ اگر عالم به علم نجوم نبود نگاه به ستاره نمی ‏كرد و نمی ‏گفت من مريض هستم.
ادريس از همه اهل زمان خود به علم نجوم واردتر بود خداوند در قرآن بمواقع نجوم قسم ياد كرده ميفرمايد: وَ إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ‏. در جاى ديگر ميفرمايد: وَ النَّازِعاتِ غَرْقاً تا اين آيه‏ فَالْمُدَبِّراتِ أَمْراً منظورش دوازده برج و هفت سياره است و آنچه در شب و روز به امر خدا آشكار مى ‏شود.
بعد از علم قرآن علمى با ارزشتر از علم نجوم نيست كه علم انبياء و اوصياء و جانشينان پيمبران است كه خداوند در باره آنها مي فرمايد: وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ‏ ما از اين علم اطلاع داريم و آن را بازگو نمى ‏كنيم.
هارون گفت: تو را بخدا قسم مي دهم: مبادا اين علم را براى نادانان و عوام مردم اظهار كنى مبادا بر تو عيبجوئى كنند حيف است به مردم عوام بياموزى آن را مخفى بدار و به حرم جد خود بازگرد.
سپس هارون گفت: يك سؤال ديگر باقيمانده كه تو را بخدا قسم ميدهم برايم توضيح دهى فرمود: بپرس. گفت تو را قسم مي دهم به حق قبر پيامبر و منبرش و به حق خويشاوندى كه با پيغمبر دارى بگو ببينم تو زودتر ميميرى يا من؟ چون تو از روى علم نجوم اين مطلب را ميدانى. موسى بن جعفر عليه السّلام فرمود به من امان بده تا بگويم. گفت امان دادم فرمود: من قبل از تو ميميرم. دروغ به من نگفته ‏اند و دروغ نمى‏ گويم وفات من نزديك شده.
هارون گفت: سؤال ديگرى باقيمانده كه بايد برايم توضيح دهى مبادا ناراحت شوى فرمود بپرس. گفت: شما چگونه ميگوئيد تمام مسلمانان غلام و كنيز مايند و ميگوئيد هر كس ما بر او حقى داشته باشيم آن را ادا نكند مسلمان نيست.
موسى بن جعفر عليه السّلام فرمود: دروغ گفته‏ اند كسانى كه مي گويند ما چنين سخنان را گفته‏ ايم اگر اين طور باشد چطور ما غلام و كنيز مي خريم و مي فروشيم باز آنها را پس از خريدن آزاد مي كنيم و با ايشان نشست و برخاست داريم، غذا ميخوريم به غلامان ميگوئيم يا بنى (پسر جان) و به كنيزان دخترم به واسطه تقرب به خدا آنها را با خودمان در سر يك سفره مينشانيم، سبحان اللَّه اگر آنها بنده و كنيز ما باشند خريد و فروش جايز نيست با اينكه پيامبر اكرم هنگام وفات فرمود: خدا خدا از نماز فراموش نكنيد و مواظب غلام و كنيز خود باشيد منظورش اين بود كه نماز بپاى داريد و نسبت به بردگان خود احترام كنيد و ما آنها را آزاد مي كنيم آنچه شنيده‏ اى اشتباه كرده گوينده آن.
ما مدعى هستيم كه اختيار تمام مردم در دست ما است اين فرمانروائى و اختيار مربوط بامر دين است نادان مردم خيال ميكنند مالك آنها هستيم اين ادعاى ما از جهت فرمايش پيامبر اكرم است كه در غدير خم فرموده:
«من كنت مولاه فعلى مولاه»
منظورش فقط اختيار امور دينى بود آنچه از زكات و صدقه بما بدهند حرام است براى ما مانند گوشت مرده و گوشت خوك.
اما غنائم و خمس پس از درگذشت پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله جلوگيرى كردند كه ما استفاده كنيم ما را محتاج دست مردم نمودند همان مردمى كه ما اختياردار دينى آنها هستيم نه مالك ايشان باشيم اگر كسى هديه‏ اى براى ما آورد بشرط اينكه نگويد صدقه است مى‏ پذيريم زيرا پيغمبر اكرم فرموده، اگر مرا دعوت بدست گوسفندى كنند مى ‏پذيرم اگر دست گوسفندى برايم هديه آورند قبول مي كنم اين سنت است تا روز قيامت اگر براى ما زكات بياورند و بدانيم زكات است رد ميكنيم در صورتى كه هديه باشد مى ‏پذيريم.
سپس هارون اجازه بازگشت داد امام عليه السّلام متوجه رقه شد باز در باره‏اش سخن‏چينى ‏ها كردند دو مرتبه دستور داد آن جناب را برگردانند ايشان را مسموم كرد با همان سمّ شهيد شد صلوات اللَّه عليه.[۸]

دیدن ماجرای امام حسین صلوات الله علیه

عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ رَفَعَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عفِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‏ فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ‏ فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ‏[۹] قَالَ حَسَبَ فَرَأَى مَا يَحُلُّ بِالْحُسَيْنِ ع فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ لِمَا يَحُلُّ بِالْحُسَيْنِ ع.[۱۰]

ترجمه: ۱۲۶۴/ ۵٫ على بن محمد روايت كرده و آن را مرفوع ساخته از امام جعفر صادق عليه السلام در قول خداى عزّوجلّ: «فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ* فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ» «۲»، يعنى: «پس ابراهيم نگاه كرد نگاه كردنى در ستارگان، پس گفت: به درستى كه من بيمارم» و حضرت فرمود كه: «ابراهيم حساب نمود، پس ديد آنچه را كه به امام حسين عليه السلام فرود مى‏آمد، پس گفت كه: من بيمارم از براى آنچه به امام حسين عليه السلام فرود خواهد آمد».

کفر حضرت ابراهیم ع به الهه ها و شکستن بت ها و به آتش افتادن حضرت

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ حُجْرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: خَالَفَ إِبْرَاهِيمُ ع قَوْمَهُ وَ عَابَ آلِهَتَهُمْ حَتَّى أُدْخِلَ عَلَى نُمْرُودَ فَخَاصَمَهُ فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ ع‏ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَ يُمِيتُ قالَ أَنَا أُحْيِي وَ أُمِيتُ‏ قَالَ إِبْرَاهِيمُ‏ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ‏ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ‏[۱۱] وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع عَابَ آلِهَتَهُمْ- فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ‏[۱۲] قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع وَ اللَّهِ مَا كَانَ سَقِيماً وَ مَا كَذَبَ فَلَمَّا تَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ‏ إِلَى عِيدٍ لَهُمْ دَخَلَ إِبْرَاهِيمُ ع إِلَى آلِهَتِهِمْ بِقَدُومٍ فَكَسَرَهَا إِلَّا كَبِيراً لَهُمْ‏ وَ وَضَعَ الْقَدُومَ فِي عُنُقِهِ فَرَجَعُوا إِلَى آلِهَتِهِمْ فَنَظَرُوا إِلَى مَا صُنِعَ بِهَا فَقَالُوا لَا وَ اللَّهِ مَا اجْتَرَأَ عَلَيْهَا وَ لَا كَسَرَهَا إِلَّا الْفَتَى الَّذِي كَانَ يَعِيبُهَا وَ يَبْرَأُ مِنْهَا فَلَمْ يَجِدُوا لَهُ قِتْلَةً أَعْظَمَ مِنَ النَّارِ فَجُمِعَ لَهُ الْحَطَبُ وَ اسْتَجَادُوهُ حَتَّى إِذَا كَانَ الْيَوْمُ الَّذِي يُحْرَقُ فِيهِ بَرَزَ لَهُ نُمْرُودُ وَ جُنُودُهُ وَ قَدْ بُنِيَ لَهُ بِنَاءٌ لِيَنْظُرَ إِلَيْهِ كَيْفَ تَأْخُذُهُ النَّارُ وَ وُضِعَ إِبْرَاهِيمُ ع فِي مَنْجَنِيقٍ وَ قَالَتِ الْأَرْضُ يَا رَبِّ لَيْسَ عَلَى ظَهْرِي أَحَدٌ يَعْبُدُكَ غَيْرُهُ يُحْرَقُ بِالنَّارِ قَالَ الرَّبُّ إِنْ دَعَانِي كَفَيْتُهُ فَذَكَرَ أَبَانٌ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَمَّنْ رَوَاهُ‏[۱۳] عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع أَنَّ دُعَاءَ إِبْرَاهِيمَ ع يَوْمَئِذٍ كَانَ- يَا أَحَدُ [يَا أَحَدُ يَا صَمَدُ] يَا صَمَدُ يَا مَنْ‏ لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ ثُمَّ قَالَ‏ تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ‏ فَقَالَ الرَّبُّ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى كَفَيْتُ- فَقَالَ لِلنَّارِ كُونِي بَرْداً قَالَ فَاضْطَرَبَتْ أَسْنَانُ إِبْرَاهِيمَ ع مِنَ الْبَرْدِ حَتَّى قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ‏ وَ سَلاماً عَلى‏ إِبْراهِيمَ‏ وَ انْحَطَّ جَبْرَئِيلُ ع وَ إِذَا هُوَ جَالِسٌ مَعَ إِبْرَاهِيمَ ع يُحَدِّثُهُ فِي النَّارِ قَالَ نُمْرُودُ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهاً فَلْيَتَّخِذْ مِثْلَ‏ إِلَهِ إِبْرَاهِيمَ قَالَ فَقَالَ عَظِيمٌ مِنْ عُظَمَائِهِمْ إِنِّي عَزَمْتُ عَلَى النَّارِ أَنْ لَا تُحْرِقَهُ قَالَ فَأَخَذَ عُنُقٌ مِنَ النَّارِ نَحْوَهُ حَتَّى أَحْرَقَهُ قَالَ فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَ خَرَجَ مُهَاجِراً إِلَى الشَّامِ هُوَ وَ سَارَةُ وَ لُوطٌ.[۱۴]

ترجمه: و از وی(محمّد بن یعقوب)، از علی بن ابراهیم، از پدرش، از احمد بن محمّد بن ابی نصر، از ابان بن عثمان، از حُجر، از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام روایت شده است که ایشان فرمود: ابراهیم علیه السلام با قوم خود ناسازگاری کرد و خدایانشان را نکوهید، تا این که بر نمرود وارد شد و با او به دشمنی برخاست و فرمود: «رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَیُمِیتُ قَالَ أَنَا أُحْیِی وَأُمِیتُ قَالَ إِبْرَاهِیمُ فَإِنَّ اللّهَ یَأْتِی بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ وَاللّهُ لاَ یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ»(۲)[پروردگار من همان کسی است که زنده می کند و می میراند. گفت: من (هم) زنده می کنم و (هم) می میرانم. ابراهیم گفت: خدا(ی من) خورشید را از خاور برمی آورد، تو آن را از باختر برآور. پس آن کس که کفر ورزیده بود مبهوت ماند. و خداوند قوم ستمکار را هدایت نمی کند.] حضرت امام محمّد باقر علیه السلام فرمود: ابراهیم علیه السلام خدایان آنها را نکوهید و نگاهی به ستارگان انداخت و فرمود: «إِنِّی سَقِیمٌ»، حال آن که به خدا سوگند! بیمار نبود، امّا دروغ هم نگفت. وقتی قوم ابراهیم علیه السلام از وی روی گرداندند و رفتند تا عید خود را برگزار کنند، او تیشه­ای برداشت و به سوی خدایان آنها رفت و همه را به جز خدای بزرگشان شکست و تیشه را بر گردن آن نهاد. وقتی آنها نزد خدایان خود بازگشتند، با آن چه بر سر خدایان آمده بود، روبرو شدند و گفتند: سوگند به خدا! هیچ کس نمی­تواند چنین گستاخانه خدایان ما را شکسته باشد، جز همان جوانی که آنها را نکوهش می کرد و از آنها بیزار بود. آن قوم برای کشتن ابراهیم علیه السلام هیچ راهی دردناک تر از سوزاندن نیافتند. از این رو هیزم گرد آوردند و این سزا را برای او خوب پنداشتند. سرانجام روزی که قرار بود او را در آتش بیافکنند سر رسید و نمرود و سپاهیانش رو به سوی او گذاشتند و در حالی که بنایی برای نمرود ساخته بودند تا از آن جا، در آتش سوختن ابراهیم علیه السلام را به تماشا بنشیند، او را گرفتند و در منجنیق نهادند. زمین گفت: پروردگارا! بر پشت من هیچ کس جز ابراهیم علیه السلام تو را نمی­پرستد، حال او هم سوزانده شود؟ پروردگار فرمود: اگر مرا بخواند، من او را بسنده خواهم بود. ابان از محمّد بن مروان، از زراره، از حضرت امام محمّد باقر علیه السلام روایت کرده است که ایشان فرمود: دعای ابراهیم در آن روز این بود: ای یگانه! ای یگانه! ای بی نیاز! ای آن که نه زائیده و نه زاده شده ای و نه کسی همتای توست! سپس گفت: توکل بر خدا کردم. آن گاه پروردگار تبارک و تعالی فرمود: همین تو را بس، و به آتش فرمان داد: «کُونِی بَرْدًا»(۱) [سرد باش] ، ناگاه دندان­های ابراهیم علیه السلام از سرما به لرزه افتاد. پس خداوند عزّ و جلّ فرمود: «وَسَلَامًا عَلَی إِبْرَاهِیمَ»(۲) [و بی آسیب برای ابراهیم]، جبرئیل علیه السلام به کنار ابراهیم علیه السلام فرود آمد و در میان آتش با او به سخن نشست. نمرود گفت: هر کس می خواهد خدایی داشته باشد، باید همانند خدای ابراهیم را به خدایی گیرد. آن گاه یکی از بزرگان قوم گفت: من بر آتش وردی خواندم تا او را نسوزاند. ناگهان دمی از آتش به سویش درگرفت و او را سوزاند. حضرت علیه السلام فرمود: این شد که لوط به او ایمان آورد و ابراهیم علیه السلام به همراه لوط و سارا به سوی شام هجرت کرد.

 

دعای امام صادق ع برای رفع درد چشم

سُلَيْمَانُ بْنُ عِيسَى قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فَرَأَيْتُ بِهِ مِنَ الرَّمَدِ شَيْئاً فَاحِشاً فَاغْتَمَمْتُ وَ خَرَجْتُ ثُمَّ دَخَلْتُ عَلَيْهِ مِنَ الْغَدِ فَإِذَا هُوَ لَا عِلَّةَ بِعَيْنِهِ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ خَرَجْتُ مِنْ عِنْدِكَ الْأَمْسِ وَ بِكَ مِنَ الرَّمَدِ مَا أَغَمَّنِي وَ دَخَلْتُ عَلَيْكَ الْيَوْمَ فَلَمْ أَرَ شَيْئاً أَ عَالَجْتَهُ بِشَيْ‏ءٍ قَالَ عَوَّذْتُهَا بِعُوذَةٍ عِنْدِي قُلْتُ أَخْبِرْنِي بِهَا فَكَتَبَ أَعُوذُ بِعِزَّةِ اللَّهِ أَعُوذُ بِقُدْرَةِ اللَّهِ أَعُوذُ بِقُوَّةِ اللَّهِ أَعُوذُ بِعَظَمَةِ اللَّهِ أَعُوذُ بِجَلَالِ اللَّهِ أَعُوذُ بِبَهَاءِ اللَّهِ أَعُوذُ بِجَمْعِ اللَّهِ أَعُوذُ بِرَسُولِ اللَّهِ ص مِمَّا أَحْذَرُ وَ أَخَافُ عَلَى عَيْنِي وَ أَجِدُهُ مِنْ وَجَعِ عَيْنِي اللَّهُمَّ رَبَّ الطَّيِّبِينَ أَذْهِبْ ذَلِكَ عَنِّي بِحَوْلِكَ وَ قُوَّتِكَ وَ كَشَفْنَا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ‏ وَ صَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَ رَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ‏ يَا عَلِيُّ يَا عَظِيمُ يَا كَبِيرُ يَا جَلِيلُ يَا مَنِيعُ يَا فَرْدُ يَا وَتْرُ رَبِّ لا تَذَرْنِي فَرْداً وَ أَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ‏ يَا حَيُّ يَا حَلِيمُ يَا عَلِيُّ يَا عَظِيمُ يَا جَلِيلُ يَا جَمِيلُ يَا فَرْدُ يَا وَتْرُ أَسْأَلُكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَسْأَلُكَ أَنْ لَا تَدَعَنِي فِي قَبْرِي فَرْداً وَ أَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ‏ وَ إِنْ كُنْتُ إِلَّا وَاحِداً لَصَلَاةٌ فِي قَبْرِي مِمَّا رَزَقَنِي فِي حَاجَةٍ آمِينَ رَبَّ الْعَالَمِينَ.[۱۵]

ترجمه: سليمان بن عيسى گويد: خدمت امام صادق (ع) رسيدم و در چشم او ورمى فاحش ديدم، اندوهگين شدم و برگشتم فردا خدمتش رفتم چشمش سالم بود، عرض كردم: فدايت شوم ديروز چشمتان سخت بيمار بود و امروز سالم است، معالجه كرده‏ايد؟ فرمود تعويذ كردم. پرسيدم تعويذ را برايم بفرمائيد؟ حضرت نوشت: (بعزت و قدرت و قوت و عظمت خدا و جلال و بهاء خدا پناه ميبرم، برسول خدا از هر چه كه بيم دارم و از درد چشم پناه ميبرم، خداوندا پروردگار پاكان اين درد را بحول و قوه خود از من دور كن، و كشفنا عنك غطائك فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ، فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ‏ فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ وَ صَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَ رَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ، يا على يا عظيم، يا كبير يا جليل، يا منيع يا فرد يا وتر يا رَبِّ لا تَذَرْنِي فَرْداً وَ أَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ، بسم الله الرحمن الرحيم يا حى يا حليم يا على يا عظيم، يا جليل يا جميل يا فرد يا وتر اسالك ان تصلى على محمد و آل محمّد و أسألك ان لا تدعنى في قبرى فَرْداً وَ أَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ، و ان كنت الا واحدا لصلاة في قبرى مما رزقنى في حاجة آمين رب العالمين)

شک و تردید حضرت ابراهیم ع در دین خود

وَ رُوِيَ‏ أَنَّهُ سُئِلَ الصَّادِقُ ع عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي قِصَّةِ إِبْرَاهِيمَ ع‏ قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ‏ قَالَ مَا فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ وَ مَا كَذَبَ إِبْرَاهِيمُ ع قِيلَ وَ كَيْفَ ذَلِكَ؟ فَقَالَ إِنَّمَا قَالَ إِبْرَاهِيمُ‏ فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ‏ فَإِنْ نَطَقُوا فَكَبِيرُهُمْ فَعَلَ وَ إِنْ لَمْ يَنْطِقُوا فَكَبِيرُهُمْ لَمْ يَفْعَلْ شَيْئاً فَمَا نَطَقُوا وَ مَا كَذَبَ إِبْرَاهِيمُ ع‏ فَسُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ فِي سُورَةِ يُوسُفَ‏ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ‏ قَالَ إِنَّهُمْ سَرَقُوا يُوسُفَ مِنْ أَبِيهِ أَ لَا تَرَى أَنَّهُ قَالَ لَهُمْ- قالُوا … ما ذا تَفْقِدُونَ قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِكِ‏ وَ لَمْ يَقُلْ سَرَقْتُمْ صُوَاعَ الْمَلِكِ- إِنَّمَا سَرَقُوا يُوسُفَ مِنْ أَبِيهِ فَسُئِلَ عَنْ قَوْلِ إِبْرَاهِيمَ‏ فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ‏ قَالَ مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ سَقِيماً وَ مَا كَذَبَ إِنَّمَا عَنَى سَقِيماً فِي دِينِهِ أَيْ مُرْتَاداً.[۱۶]

ترجمه: روايت است كه شخصى از حضرت امام النّاطق جعفر بن محمّد (ع) از تفسير قول خداى عزّ و جلّ در قصّه ابراهيم (ع) نمود كه: قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ‏.
حضرت امام جعفر صادق (ع) فرمود كه: كبير آن أصنام نكرد، و خليل الرّحمن عليه السّلام دروغ نگفت.
آن مرد گفت: پس اين قول چگونه است؟
امام عليه السّلام فرمود كه: ابراهيم (ع) بقوم گفت كه: از آن أصنام سؤال نمائيد اگر آنها را قدرت نطق و بيان باشد و ايشان بنطق و بيان درآيند پس آن فعل كسر أصنام از بزرگترين ايشان صادر و سانح گرديد و اگر ايشان قادر بنطق و بيان نباشند آن كار بزرگترين أصنام نخواهد بود و هيچ گونه فعل و عمل از آن مردودان يزد عزّ و جلّ صادر و مسجّل نگردد و آن جماعت بنطق و بيان درنيامدند يعنى أصنام ناطق نگشتند و حضرت ابراهيم عليه السّلام دروغ نگفت.
و نيز از حضرت امام الامّه أبى عبد اللَّه عليه السّلام و التّحيّه از تفسير قول خداى عزّ و جلّ در سوره يوسف عليه السّلام: أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ‏ سؤال شد.
حضرت امام الهمام عليه السّلام فرمود كه: سرقت اخوان يوسف آن بود كه آن حضرت را از پدرش دزديدند.
آيا نمى‏بينيد كه در هنگام كه وكلاى حضرت يوسف عليه السّلام گفتند كه: أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ‏.
برادران در جواب گفتند كه: ما ذا تَفْقِدُونَ قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِكِ‏، و نگفتند كه شما صواع ملك را دزديديد بلكه ايشان يوسف را از پدرش دزديدند چون از آن ولىّ حضرت بيچون از قول حضرت ابراهيم عليه السّلام‏ فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ‏ سؤال نمودند آن حضرت عليه السّلام فرمود كه: ابراهيم عليه السّلام سقيم نبود و دروغ نيز نگفت بلكه مطلب ابراهيم عليه السّلام از سقيم سقم در دين مهيمن كريم است.[۱۷]

دلیل یک بار نگاه کردن حضرت ابراهیم ع به ستارگان

قال: حدثنا علي بن أحمد بن محمد بن عمران الدقاق (رضي الله عنه)، قال: حدثنا حمزة بن القاسم العلوي العباسي، قال: حدثنا جعفر بن محمد بن مالك الكوفي الفزاري، قال: حدثنا محمد بن الحسين بن زيد الزيات، قال: حدثنا محمد بن زياد الأزدي، عن المفضل بن عمر، عن الصادق جعفر بن محمد (عليهما السلام) قال: سألته عن قول الله عز و جل: وَ إِذِ ابْتَلى‏ إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ‏[۱۹]، فذكر (عليه السلام)، ما ابتلي به إبراهيم (عليه السلام)، فقال (عليه السلام): «و منها: المعرفة بقدم بارئه، و توحيده، و تنزيهه عن التشبيه، حين‏[۲۰] نظر إلى الكواكب و القمر و الشمس، فاستدل بأفول كل واحد منها على حدوثه، و بحدوثه على محدثه، ثم علمه (عليه السلام) بأن الحكم بالنجوم خطأ، في قوله عز و جل: فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ* فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ‏، و إنما قيده الله سبحانه بالنظرة الواحدة، لأن النظرة الواحدة لا توجب الخطأ[۲۱] إلا بعد النظرة الثانية، بدلالة قول النبي (صلى الله عليه و آله) لما قال لأمير المؤمنين (عليه السلام): يا علي أول النظرة لك، و الثانية عليك لا لك».[۲۲]

ترجمه: و از وی، از علی بن احمد بن محمّد بن عمران دقّاق، از حمزه بن قاسم علوی عباسی، از جعفر بن محمّد مالک کوفی فَزاری، از محمّد بن حسین بن زید زیّات، از محمّد بن زیاد ازدی، از مفضّل بن عمر روایت شده است که او گفت: از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام درباره کلام خداوند عزّ و جلّ «وَإِذِ ابْتَلَی إِبْرَاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمَاتٍ»(۶) [و چون ابراهیم را پروردگارش با کلماتی بیازمود]، پرسیدم. ایشان درباره آن چه که پروردگار به آن ابراهیم را آزمود، فرمود: از آن جمله بود تا آفریننده خود را به قدیم بودن و یگانگی بشناسد و به هنگام نگریستن به ستارگان و ماه و خورشید، او را از همانند داشتن به دور داند. از این رو غروب ستارگان را دلیلی بر پدیده و حدیث بودن آنها، و پدیده بودن آنها را دلیلی بر وجود پدید آورنده آنها برشمرد و این گونه به او آموخت که حکم به خداوندی ستارگان نادرست است و این به آن هنگام بود که در کلام خداوند عزّ و جلّ آمده است: «فَنَظَرَ نَظْرَهً فِی النُّجُومِ* فَقَالَ إِنِّی سَقِیمٌ»، و خداوند سبحان مقرّر فرمود که او تنها یک نگاه بیاندازد، چرا که یک نگاه تا زمانی که به نگاه دوم نرسیده، انسان را در خطا نمی اندازد و دلیل این سخن آن که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به امیر مؤمنان علی علیه السلام فرمود: ای علی! نخستین نگاه به سود تو و دومین نگاه به زیان توست و نه به سود تو.

 


[۱] ( ۵) سورة الأنعام الآية: ۷۵٫

[۲] ( ۱) سورة الصافّات الآية: ۸۹٫

[۳] ( ۲) سورة الواقعة الآية: ۷۶٫

[۴] ( ۳) سورة النازعات الآية: ۱- ۵٫

[۵] ( ۴) سورة النحل الآية: ۱۶٫

[۶] ( ۱) فرج المهموم ص ۱۰۷٫

[۷] مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوار (ط – بيروت) – بيروت، چاپ: دوم، ۱۴۰۳ ق.

[۸] مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، زندگانى حضرت امام موسى كاظم عليه السلام ( ترجمه جلد ۴۸ بحار الأنوار) – تهران، چاپ: دوم، ۱۳۹۶ق / ۱۳۵۵٫

[۹] ( ۲) الصافّات: ۸۸- ۸۹٫

[۱۰] كلينى، محمد بن يعقوب، الكافي (ط – الإسلامية) – تهران، چاپ: چهارم، ۱۴۰۷ ق.

[۱۱] ( ۲) البقرة: ۲۵۸٫ و قوله:\i« أَنَا أُحْيِي وَ أُمِيتُ»\E قال الطبرسيّ- رحمه اللّه-: أى فقال نمرود: أنا احيى بالتخلية من الحبس من وجب عليه القتل و اميت بالقتل من شئت أي ممن هو حى و هذا جهل من الكافر لانه اعتمد في المعارضة على العبارة فقط دون المعنى عادلا عن وجه الحجة بفعل الحياة للميت أو الموت للحى على سبيل الاختراع الذي ينفرد سبحانه به و لا يقدر عليه سواه.

انتهى، أقول: الظاهر من سياق الآية أن المراد من قوله:\i« أَنَا أُحْيِي وَ أُمِيتُ»\E أن الرب الذي و صفته بكذا هو أنا. و هذا تلبيس و مغالطة منه. و في تفسير الميزان:« قوله تعالى»:\i« قالَ أَنَا أُحْيِي وَ أُمِيتُ …\E الآية» أي فأنا ربك الذي وصفته بأنّه يحيى و يميت قوله تعالى: قال إبراهيم:\i« فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ …\E الآية» لما آيس عليه السلام من مضى احتجاجه بأن ربّه الذي يحيى و يميت، لسوء فهم الخصم و تمويهه و تلبيسه الامر على من حضر عندهما عدل عن بيان ما هو مراده من الاحياء و الإمامة إلى حجة اخرى، إلّا أنّه بنى هذه الحجة« بقية الحاشية في الصفحة الآتية»« بقية الحاشية من الصفحة الماضية»

الثانية على دعوى الخصم في الحجة الأولى كما يدلّ عليه التفريع بالفاء في قوله:«\i فَإِنَّ اللَّهَ …*\E الآية» و المعنى: إن كان الامر كما تقول: إنك ربى و من شأن الرب أن يتصرف في تدبير أمر هذا النظام الكونى فاللّه سبحانه يتصرف في الشمس باتيانها من المشرق فتصرف أنت باتيانها من المغرب حتّى يتضح انك ربّ كما أن اللّه ربّ كل شي‏ء أو أنك الرب فوق الارباب فبهت الذي كفر، و إنّما فرع الحجة على ما تقدمها لئلا يظن أن الحجة الأولى تمت لنمرود و انتجت ما ادعاه، و لذلك أيضا قال:

\i« فَإِنَّ اللَّهَ»*\E و لم يقل: فان ربى لان الخصم استفاد من قوله:« ربى» سوءا و طبّقه على نفسه بالمغالطة فأتى عليه السلام ثانيا بلفظة الجلالة ليكون مصونا عن مثل التطبيق السابق: و قد مر بيان أن نمرود ما كان يسعه ان يتفوه في مقابل هذه الحجة بشي‏ء دون أن يبهت فيسكت.

[۱۲] ( ۱) الصافّات: ۸۸ و ۸۹٫\i« فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ»\E قيل: أراهم أنّه استدلّ بها على أنّه مشارف لسقم لئلا يخرجوه إلى معبدهم لانهم كانوا منجمين و ذلك حين سألوه أن يعيد معهم و كان أغلب أسقامهم الطاعون و كانوا يخافون العدوى.( الصافي)

[۱۳] ( ۲) في بعض النسخ‏[ عن زرارة].

[۱۴] كلينى، محمد بن يعقوب، الكافي (ط – الإسلامية) – تهران، چاپ: چهارم، ۱۴۰۷ ق.

[۱۵] طبرسى، حسن بن فضل، مكارم الأخلاق – قم، چاپ: چهارم، ۱۴۱۲ ق / ۱۳۷۰ ش.

[۱۶] طبرسى، احمد بن على، الإحتجاج على أهل اللجاج (للطبرسي) – مشهد، چاپ: اول، ۱۴۰۳ ق.

[۱۷] طبرسى، احمد بن على، الإحتجاج على أهل اللجاج (للطبرسي) / ترجمه و شرح غفارى – تهران، چاپ: اول، ۱۳۷۱ ش.

[۱۸] ( ۶)- معاني الأخبار: ۱۲۷/ ۱٫

[۱۹] ( ۴) البقرة ۲: ۱۲۴٫

[۲۰] ( ۵) في المصدر: حتّى.

[۲۱] ( ۱) في« ج»: الخطايا.

[۲۲] بحرانى، سيد هاشم بن سليمان، البرهان في تفسير القرآن – قم، چاپ: اول، ۱۳۷۴ ش.