خصوصیات کتاب مبین

۱ـ کتاب مبین با «غیب» ارتباط دارد.

ارتباط کتاب مبین با غیب، در سه مجموعه از آیات مطرح شده است. در آیة ۵۹ انعام داریم: «وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَیْبِ لا یَعْلَمُها إِلاّ هُوَ وَ یَعْلَمُ ما فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاّ یَعْلَمُها وَ لا حَبَّةٍ فی ظُلُماتِ اْلأَرْضِ وَ لا رَطْبٍ وَ لا یابِسٍ إِلاّ فی کِتابٍ مُبینٍ». در این آیه غیب و کتاب مبین نزدیک به هم مطرح شده است. باید بررسی کنیم که آیا این یک اتفاق است؛ یا در آیات دیگر هم واقع شده است.

در آیة ۷۵ سورة نمل «غائبه» و کتاب مبین در کنار هم آمده‌اند: «وَ ما مِنْ غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَ اْلأَرْضِ إِلاّ في کِتابٍ مُبينٍ». در آیة ۳ سورة سبأ، «عالم الغیب» در کنار کتاب مبین دیده می‌شود: «وَ قالَ الَّذينَ کَفَرُوا لا تَأْتينَا السّاعَةُ قُلْ بَلي وَ رَبّي لَتَأْتِيَنَّکُمْ عالِمِ الْغَيْبِ لا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَ لا فِي اْلأَرْضِ وَ لا أَصْغَرُ مِنْ ذلِکَ وَ لا أَکْبَرُ إِلاّ في کِتابٍ مُبينٍ». پس ارتباطی باید بین این دو موضوع وجود داشته باشد که البته هنوز نمی‌دانیم چه ارتباطی است.

به نوع ورود به بحث دقت کنید. در بحث از مفهوم یک واژه، ابتدا تنزیه معنا را مطرح می‌کنیم و تا حد ممکن، احتمالات نادرست را پس می‌زنیم، تا بتوانیم راحت‌تر جلو برویم. در مرحلة بعد، یک سری خصوصیات آن واژه را مطرح می‌کنیم؛ در حالی که هنوز آن واژه را تعریف نکرده‌ایم.

۲ـ کتاب مبین با «علم» ارتباط دارد.

در قرآن ۱۳ بار بین کتاب مبین و علم، ارتباط داده شده است. مثلاً در آیة ۷ آل عمران صحبت از امّ ‌الکتاب و علم می‌شود و پیش از این گفتیم که کتاب مبین، در امّ‌ الکتاب است. در آیات زیر هم این ارتباط دیده می‌شود:

  • وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلاّ هُوَ وَ يَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاّ يَعْلَمُها وَ لا حَبَّةٍ في ظُلُماتِ اْلأَرْضِ وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ إِلاّ في کِتابٍ مُبينٍ (انعام: ۵۹)
  • وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي اْلأَرْضِ إِلاّ عَلَي اللّهِ رِزْقُها وَ يَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَ مُسْتَوْدَعَها کُلٌّ في کِتابٍ مُبينٍ (هود: ۶)
  • الر تِلْکَ آياتُ الْکِتابِ وَ قُرْآنٍ مُبينٍ … وَ ما أَهْلَکْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلاّ وَ لَها کِتابٌ مَعْلُومٌ  (حجر: ۱-۴)

این آیات، حاکی از نوعی ارتباط میان کتاب معلوم با کتاب مبین است.

  • قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي في کِتابٍ لا يَضِلُّ رَبّي وَ لا يَنْسي (طه: ۵۲)

کتاب در این آیه بنا به دلایلی که بعدا ذکر خواهیم کرد، همان کتاب مبین است.

  • أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماءِ وَ اْلأَرْضِ إِنَّ ذلِکَ في کِتابٍ إِنَّ ذلِکَ عَلَي اللّهِ يَسيرٌ (حج: ۷۰)

در این آیه نیز خواهیم گفت که کتاب، همان کتاب مبین است. در مجموع در ۱۳ آیة قرآن، کتاب مبین به علم مربوط شده است.

۳ـ کتاب مبین با «آسمان‌ها و زمین» ارتباط دارد.

ارتباط کتاب مبین با آسمان‌ها و زمین، ده بار در قرآن ذکر شده است. مثلا در آیة ۳۶ توبه «کتاب الله» و «السماوات و الارض» کنار هم آمده‌اند: «إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْرًا في کِتابِ اللّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ اْلأَرْضَ …». در آیات زیر نیز این ارتباط دیده می‌شود:

  • … وَ ما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّکَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي اْلأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ وَ لا أَصْغَرَ مِنْ ذلِکَ وَ لا أَکْبَرَ إِلاّ في کِتابٍ مُبينٍ (یونس: ۶۱)
  • أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماءِ وَ اْلأَرْضِ إِنَّ ذلِکَ في کِتابٍ إِنَّ ذلِکَ عَلَي اللّهِ يَسيرٌ (حج: ۷۰)
  • تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ الْمُبینِ (شعراء: ۲) … إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِمْ مِنَ السَّماءِ آیَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعینَ (شعراء: ۴) … أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَى اْلأَرْضِ کَمْ أَنْبَتْنا فیها مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَریمٍ (شعراء: ۷)

به نوع رفتار دقت کنید. ما در هر آیه وارد بحث نشدیم، چون باعث توقف می‌شد. تا حد امکان سعی می‌کنیم خصوصیات کتاب مبین را متوجه شویم. تا اینجا فهمیدیم که کتاب مبین موضوعی است که از طرفی با غیب، از طرفی با علم، و از طرفی با آسمان‌ها و زمین مرتبط است. البته می‌توان به مطالب این فهرست موارد دیگری را اضافه کرد. تا اینجا هنوز وارد اینکه نوع این ارتباط را معلوم کنیم، نشده‌ایم؛ چون در این صورت، تحقیق به نتیجه نخواهد رسید.