جایگاه تفکر؛ تفکّر در فضای ذکر الله مطرح است

خدا در آیه ۱۹۱ آل‌عمران می‌فرماید: «الَّذینَ یذْکرُونَ اللَّهَ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِهِم»؛ کسانی که درحالت‌های مختلف یاد خدا می‌کنند. خود این موضوع جالب است. ذکر، درجات دارد. درجات پایین ذکر، «یاد کردن» است و درجات بالای آن، «احساس محضر و در محضر قرار گرفتن». طبق این آیه، انسان در شرایط مختلف باید در محضر خدا باشد. این طور نیست که هر موقع می‌خواهیم یاد خدا کنیم، باید حتما بایستیم. نه؛ چه در حال ایستاده، چه در حال نشسته، و حتی وقتی که به پهلو دراز کشیده‌اید، باز محضریت را حفظ کنید.

در ادامه آیه می‌فرماید: «وَ یَتَفَکَّرُونَ فی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ». توالی این دو جمله جالب است. وقتی که در محضر خدا قرار می‌گیرید، چه به صورت یاد خدا و چه به صورت احساس محضر، در آن موقع درخلقت آسمان‌ها و زمین تفکر کنید. فضای مورد بحث، خلقت آسمان‌ها و زمین است. اما خلقت آسمان‌ها و زمین، «نظام خداوند» است! بله؛ وقتی یاد خدا می‌کنید، «نظام» را مد نظر بیاورید و در نظام خداوندی تفکر کنید. پس در محضر خدا به «نظام خدا» بپردازید. به چه صورت؟ به صورت تفکر. این موضوع که «به صورت تفکر» چه معنایی دارد را در ادامه توضیح می‌دهیم. همین که در محضر خدا به نظام خدا بپردازید، موضوع جالبی است.

معمولا به ما می‌گویند که در محضر خدا همه چیز را از خودتان دور کنید و یاد هر چیز دیگری را کنار بگذارید؛ اما خداوند در این آیه می‌فرماید که در محضر خدا به آسمان‌ها و زمین بپردازید، آن هم تازه به خلقت آسمان‌ها و زمین؛ تفکر کنید در خلقت آسمان‌ها و زمین. خود این مطلب مقداری ساختار ذهنی انسان را به هم می‌ریزد. این آیه قرآن درست است؛ پس من باید ساختار ذهنی‌ خودم را درست کنم و منطبق کنم: در اوج زمانی که یاد خدا می‌کنید، در شرایطی که به بهترین نحو یاد خدا می‌کنید، آسمان‌ها و زمین را مد نظر بیاورید؛ آن هم خلقت آسمان و زمین. در خلقت آسمان و زمین هم تفکر کنید. یعنی «انتقال از پرداختن به ذات، به پرداختن به نظام». «الَّذینَ یذْکرُونَ اللَّهَ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِهِم»، ناظر به «ساحت اول توحید» است؛ کسانی که در هر شرایطی به «خود خدا» می‌پردازند. «وَ یَتَفَکَّرُونَ فی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ»، ناظر به «ساحت دوم توحید»، یعنی «نظام خداوندی» است. پس وقتی به ساحت اول توحید می‌پردازید، بلافاصله خودتان را به ساحت دوم توحید منتقل کنید.

این موضوع از چند جنبه خاصیت دارد. اولا، این ماجرا امر خداوندی است. این ماجرا مورد تأیید خداست و جالب این که نقل شده است هر موقع رسول‌الله(ص) به آسمان نگاه می‌کردند، این آیه و آیه بعدی را می‌خواندند. این کار جزو سنت‌های رسول‌الله(ص) بوده است؛ نه این که یک‌بار بپردازند. هر موقع نگاه می‌کردند این آیات را می‌خواندند. ثانیا از این آیه برمی‌آید که زیاد به ذات خدا نپردازید. وقتی که احساس محضر می‌کنید، بلافاصله منتقل شوید به تفکر در ساحت دوم: تفکر در نظام خداوندی.

نتیجه‌ای که گرفته می‌شود چیست؟ نتیجه این است: «رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلاً سُبْحانَک فَقِنا عَذابَ النَّارِ». از خود خلقت آسمان‌ها و زمین نتیجه بگیرید. نتیجه‌ای که خدا مطرح می‌کند، درباره ساحت دوم است. یعنی نباید مدام به ذات خدا توجه کنید و خدا را نتیجه بگیرید. نه؛ گیر نکنید. در برخی احادیث هم از تفکر در ذات خدا نهی شده‌ایم. آن احادیث را باید ذیل این آیه بگذارید. در نظام خدا تفکر کنید؛ در ذات خدا تفکر نکنید. احساس محضر داشته باشید؛ اما در ذات خدا تفکر نکنید. دنبال این نباشید که چیستی خدا را پیدا کنید؛ نمی‌توانید. طبق آیه ۱۰۳ سوره انعام، «لا تُدْرِکُهُ اْلأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِکُ اْلأَبْصارَ». شما هر چقدر هم نگاه کنید، با نگاه نمی‌توانید درک کنید. اگر می‌خواهید تفکر کنید، در نظام خداوندی تفکر کنید. این خودش یک رفتار تربیتی است. وقتی به ذات خدا می‌پردازید، بلافاصله به نظام منتقل شوید و خوب در نظام خدا تفکر کنید. در ذات خدا تفکر نکنید؛ در نظام خدا تفکر کنید.


جایگاه تفکر

در آیة ۱۹۱ آل عمران خداوند می‌فرماید: «الَّذينَ يَذْکُرُونَ اللّهَ قِيامًا وَ قُعُودًا وَ عَلي جُنُوبِهِمْ»؛ کسانی که در شرایط مختلف احساس محضر خدا می‌کنند؛ حتی در حالت دراز کشیده محضر خدا را متوجه هستند؛ سپس در ادامه می‌فرماید: «وَ يَتَفَکَّرُونَ في خَلْقِ السَّماواتِ وَ اْلأَرْضِ». پس جایگاه صحیح تفکر در این آیه آمده است: اول احساس محضر؛ بعد تفکر.

فرض کنید در بیابان هستید و انبوهی از سنگ و خاک در مقابل شما ریخته شده است. این چینش را بر اساس «اتفاق» می‌دانید. احساسی که در این شرایط دارید، بسیار متفاوت است با زمانی که در دفتر یک مدیر موفق و در حضور او هستید و به اشیاء و وسایل آن اتاق نگاه می‌کنید. آنجا می‌دانید که تمام کلیات و جزئیات، حساب دارد و برای هر چینشی، دلیلی وجود دارد. حتی اگر ظرفی کج قرار گرفته باشد، می‌گویید حتما دلیلی دارد. زمانی که احساس کنید دست کسی در کار هست، تفکر می‌کنید.

در نظام خداوندی هم قبل از تفکر باید ابتدا احساس کنیم که خدا حضور دارد و این که همه چیدمان از خداست؛ یعنی ذکر الله. افرادی که در آیة ۱۹۱ آل عمران توصیف شده‌اند، در حالت ایستاده و نشسته و دراز کشیده، محضر خدا را احساس می‌کنند. می‌گویند: «خدایا، عالم محضر توست. همه چیز ساخته و پرداخته توست. تو در کمال دقت کارها را انجام داده‌ای.» حالا در این حالت، چیدمانی می‌بینند به نام آسمان: «چرا باید آسمان به این شکل و با این نظم باشد؟ چرا ستاره‌ها دانه‌ دانه هستند؟ چرا متصل به هم نیستند؟ چرا وقتی یک امر می‌خواهد پایین بیاید، از کنار ستاره ها عبور می‌کند و از لابلای ستاره‌ها و صور فلکی پایین می‌آید، تا به ما برسد؟ چرا ماجرا را این طور قرار داده‌ای؟»