امام و پیامبران


صحت نجوم، نخستین ادریس، داستان مشتری


بحارالانوار   ج۵۵   ص۲۴۵   س۰   ف۷۲۶۰۲

النُّجُومُ، وَجَدْتُ فِي كِتَابِ مَسَائِلِ الصَّبَّاحِ بْنِ نَصْرٍ الْهِنْدِيِّ لِمَوْلَانَا عَلِيِّ بْنِ مُوسَى الرِّضَا ع رِوَايَةَ أَبِي الْعَبَّاسِ بْنِ نُوحٍ وَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الصَّفْوَانِيِّ مِنْ أَصْلِ كِتَابٍ عَتِيقٍ لَنَا الْآنَ رُبَّمَا كَانَ قَدْ كُتِبَ فِي حَيَاتِهِمَا بِالْإِسْنَادِ الْمُتَّصِلِ فِيهِ عَنِ الرَّيَّانِ بْنِ الصَّلْتِ وَ ذَكَرَ اجْتِمَاعَ الْعُلَمَاءِ بِحَضْرَةِ الْمَأْمُونِ وَ ظُهُورَ حُجَّتِهِ ع عَلَى جَمِيعِ الْعُلَمَاءِ وَ حُضُورَ الصَّبَّاحِ بْنِ نَصْرٍ الْهِنْدِيِّ عِنْدَ مَوْلَانَا الرِّضَا ع وَ سُؤَالَهُ عَنْ مَسَائِلَ كَثِيرَةٍ مِنْهَا سُؤَالُهُ عَنْ عِلْمِ النُّجُومِ فَقَالَ ع مَا هَذَا لَفْظُهُ هُوَ عِلْمٌ فِي أَصْلٍ صَحِيحٍ ذَكَرُوا أَنَّ أَوَّلَّ مَنْ تَكَلَّمَ فِي النُّجُومِ إِدْرِيسُ ع وَ كَانَ ذُو الْقَرْنَيْنِ بِهَا مَاهِراً وَ أَصْلُ هَذَا الْعِلْمِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ يُقَالُ إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ النَّجْمَ الَّذِي يُقَالُ لَهُ الْمُشْتَرِي إِلَى الْأَرْضِ فِي صُورَةِ رَجُلٍ فَأَتَى بَلَدَ الْعَجَمِ فَعَلَّمَهُمْ فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ فَلَمْ يَسْتَكْمِلُوا ذَلِكَ فَأَتَى بَلَدَ الْهِنْدِ فَعَلَّمَ رَجُلًا مِنْهُمْ فَمِنْ هُنَاكَ صَارَ عِلْمُ النُّجُومِ بِهَا وَ قَدْ قَالَ قَوْمٌ هُوَ عِلْمٌ مِنْ عِلْمِ الْأَنْبِيَاءِ خُصُّوا بِهِ لِأَسْبَابٍ شَتَّى فَلَمْ يَسْتَدْرِكِ الْمُنَجِّمُونَ الدَّقِيقَ مِنْهَا فَشَابُوا الْحَقَّ بِالْكَذِبِ

آسمان و جهان-ترجمه كتاب السماء و العالم بحار    ج‏۲  ص : ۱۸۷

در النجوم باسنادى كه بريّان بن صلت ميرسد گويد محضرى از دانشمندان در حضور مأمون بر پا شد و حجت امام رضا عليه السّلام بر همه روشن گرديد، و صباح بن نصر هندى هم حضور داشت، و مسائل بسيارى از امام عليه السّلام پرسيد و امام در باره علم نجوم فرمود: آن علم در اصل درست است و گفته ‏اند: نخست كسى كه در علم نجوم سخن گفته ادريس عليه السّلام است، و ذو القرنين در آن استاد بوده و اصل اين علم از طرف خدا عزّ و جلّ است.

و گفته ‏اند: خدا ستاره ‏اى را كه بدان مشترى گفته شده بصورت مردى بزمين فرستاد و بكشور عجم آمد و در ضمن حديثى طولانى بدانها نجوم آموخت و آن را بطور كامل نياموختند، و بكشور هند آمد و بمردى هندى آموخت و از اين رو اين علم در آنجا پديد شد، و مردى گفته ‏اند: آن از علم پيغمبرانست كه براى مصالحى چند بدان مخصوص شده‏ اند، و منجمان ديگر درست آن را ياد نگرفتند و درست و نادرست را بهم آميختند

علی ع داناترین به نجوم


بحارالانوار   ج۵۵   ص۲۳۵  

لنُّجُومُ، رُوِّيتُ بِعِدَّةِ طُرُقٍ إِلَى يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ فِي جَامِعِهِ الصَّغِيرِ بِإِسْنَادِهِ قَالَ قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع جُعِلْتُ فِدَاكَ أَخْبِرْنِي عَنْ عِلْمِ النُّجُومِ مَا هُوَ فَقَالَ هُوَ عِلْمٌ مِنْ عِلْمِ الْأَنْبِيَاءِ قَالَ فَقُلْتُ كَانَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ع يَعْلَمُهُ فَقَالَ كَانَ أَعْلَمَ النَّاسِ بِهِ

آسمان و جهان-ترجمه كتاب السماء و العالم بحار، ج‏۲، ص: ۱۹۸

در النجوم: بچند سند از يونس بن عبد الرحمن در جامع صغير او گويد:

بامام ششم عليه السّلام گفتم: قربانت بمن بگو علم نجوم چيست؟ گفت از دانش پيغمبرانست گفتم: على بن ابى طالب آن را ميدانست؟ فرمود: داناترين مردم بود بآن.

غیر حدیث، نجوم علم آدم ع


بحارالانوار   ج۵۵   ص۲۷۵   س۰   ف۷۲۶۸۰

وَ عَنْ حُمَيْدٍ الشَّامِيِّ قَالَ النُّجُومُ هِيَ عِلْمُ آدَمَ ع

و از حميد شامى است كه: نجوم علم آدم عليه السّلام بوده.

غیر حدیث، هر مس نخست اخنوخ همان ادريس پيغمبر


بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار    ج‏۵۷    ص : ۲۰۱

حَيَاةُ الْحَيَوَانِ، الْأَهْرَامُ مِنْ عَجَائِبِ أَبْنِيَةِ الدُّنْيَا وَ هِيَ قُبُورُ الْمُلُوكِ أَرَادُوا أَنْ يَتَمَيَّزُوا عَلَى سَائِرِ الْمُلُوكِ بَعْدَ مَمَاتِهِمْ كَمَا تَمَيَّزُوا عَلَيْهِمْ فِي حَيَاتِهِمْ قِيلَ إِنَّ الْمَأْمُونَ لَمَّا وَصَلَ إِلَى مِصْرَ أَمَرَ بِنَقْبِ أَحَدِ الْهَرَمَيْنِ فَنَقَبَ بَعْدَ جُهْدٍ جَهِيدٍ وَ غَرَامَةِ نَفَقَةٍ عَظِيمَةٍ فَوَجَدَ دَاخِلَهُ مَرَاقٍ و قَهَاوٍ يَعْسِرُ سُلُوكُهَا وَ وُضِعَ فِي أَعْلَاهَا بَيْتٌ مُكَعَّبٌ طُولُ كُلِّ ضِلْعٍ مِنْ أَضْلَاعِهِ ثَمَانِيَةُ أَذْرُعٍ وَ فِي وَسَطِهِ حَوْضٌ فِيهِ مِائَةُ رُمَّةٍ بَالِيَةٍ قَدْ أَتَتْ عَلَيْهَا الْعُصُورُ فَكَفَّ عَنْ نَقْبِ مَا سِوَاهُ وَ نُقِلَ أَنَّ هِرْمِسَ الْأَوَّلَ أَخْنُوخُ وَ هُوَ إِدْرِيسُ ع اسْتَدَلَّ مِنْ أَحْوَالِ الْكَوَاكِبِ عَلَى كَوْنِ الطُّوفَانِ فَأَمَرَ بِبُنْيَانِ الْأَهْرَامِ وَ يُقَالُ إِنَّهُ ابْتَنَاهَا فِي مُدَّةِ سِتَّةِ أَشْهُرٍ وَ كَتَبَ فِيهَا قُلْ لِمَنْ يَأْتِي بَعْدَنَا يَهْدِمُهَا فِي سِتِّمِائَةِ عَامٍ وَ الْهَدْمُ أَيْسَرُ مِنَ الْبُنْيَانِ وَ كَسَوْنَاهَا الدِّيبَاجَ فَلْيَكْسُهَا الْحُصُرَ وَ الْحُصُرُ أَيْسَرُ مِنَ الدِّيبَاجِ وَ قَالَ ابْنُ الْجَوْزِيِّ فِي كِتَابِ سَلْوَةِ الْأَحْزَانِ وَ مِنْ عَجَائِبِ الْهَرَمَيْنِ أَنَّ سَمْكَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَرْبَعُمِائَةِ ذِرَاعٍ مِنْ رُخَامٍ وَ زُمُرُّدٍ وَ فِيهَا مَكْتُوبٌ أَنَا بَنَيْتُهَا «۲» بِمُلْكِي فَمَنِ ادَّعَى قُوَّةً فَلْيَهْدِمْهَا «۳» فَإِنَّ الْهَدْمَ أَيْسَرُ مِنَ الْبِنَاءِ قَالَ ابْنُ الْمُنَادِي بَلَغَنَا أَنَّهُمْ قَدَّرُوا خَرَاجَ الدُّنْيَا مِرَاراً فَإِذَا هُوَ لَا يَقُومُ بِهَدْمِهَا وَ اللَّهُ أَعْلَم‏

آسمان و جهان-ترجمه كتاب السماء و العالم بحار    ج‏۴    ص : ۱۷۷

در حيات الحيوان: اهرام از شگفت آورترين ساختمان جهانند، گور پادشاهانى باشند كه خواستند از پادشاهان ديگر پس از مرگ ممتاز باشند چنانچه در زندگى خود ممتاز بودند، گفته‏اند: چون مأمون بمصر رسيد فرمان كرد تا زير يكى از دو هرم زيرزمينى كنند و با تلاشى رنج آور و صرف هزينه كلانى زير زميني كندند و در درون آن نردبانها و گودالهائى يافتند كه رفتن بدانها دشوار بود، و در بالاى آنها خانه چهار گوشى بود كه هر ضلع آن ۸ ذراع بود و در ميان آن حوضى بود كه در آن ۱۰۰ اسكلت پوسيده بود كه روزگارها بر آنها گذشته، و از كند و كوى جز آن خوددارى شد.

و نقل شده كه هرمس نخست اخنوخ كه همان ادريس پيغمبر است، از ستاره‏ شناسى طوفان را پيش بينى كرد و فرمود: تا اهرام را بسازند و گفته ‏اند: در شش ماه آنها را ساخت و بر آنها نوشت بكسى كه پس از من آيد بگو در ۶۰۰ سال آنها را ويران كند با اينكه ويران كردن آسانتر است از ساختن، ما آنها را با ديبا پوشانديم و او با حصير پوشد و حصير آسانتر است از ديبا.

ابن جوزى در كتاب «سلوة الاحزان» گفته: از شگفتيهاى هرمان اينست كه بلندى هر كدام ۴۰۰ ذراع است از سنك رخام و زمرد و در آن نوشته است من آنها را به كشور خود ساختم هر كه مدعى نيرو است آنها را ويران كند، زيرا ويران كردن آسانتر از ساختن است.

ابن منادى گفته چند بار در آمد خراج همه جهان را بر آورد كردند و براى ويران كردن اهرام رسا نيست و اللَّه اعلم.

غیر حدیث، منشا نجوم


آسمان و جهان-ترجمه كتاب السماء و العالم بحار    ج‏۲     ص : ۱۸۷

سيد- ره- در نقلى از تورات آورده كه ادريس عليه السّلام نخست كس بود كه خط نوشت و حساب نجوم را رسيد، و از رساله أبى اسحاق طرسوسى نقل كرده: راستى خدا آدم را كه از بهشت بزمين فروآورد، هر دانشى باو داد و از آن جمله علم نجوم و طبّ بود، گويد: در كتاب منتخب از طريق علماء شيعه در دعاى روزى از رجب ديدم «و آموزنده ادريس شماره نجوم و حساب و سالها و ماهها و ازمنه را» و عبد اللَّه بن محمّد بن طاهر در كتاب «لطائف المعارف» گفته نخست كسى كه علم نجوم را پديد كرد، و رهنمائى كرد بر تركيب و اندازه سير كواكب و وجوه تأثير كواكب را روشن نمود هرمس بود.

آسمان و جهان-ترجمه كتاب السماء و العالم بحار    ج‏۲   ص : ۱۸۷

و از حميد شامى است كه: نجوم علم آدم عليه السّلام بوده‏

بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار    ج‏۵۵      ص : ۲۱۷

النُّجُومُ، رَوَى الشَّيْخُ الْفَاضِلُ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الثَّعْلَبِيُّ فِي كِتَابِ الْعَرَائِسِ إِنَّمَا سُمِّيَ إِدْرِيسَ لِكَثْرَةِ دَرْسِهِ لِلْكُتُبِ وَ صُحُفِ آدَمَ وَ شَيْثَ وَ كَانَ أَوَّلَ مَنْ خَطَّ بِالْقَلَمِ وَ أَوَّلَ مَنْ خَاطَ الثِّيَابَ وَ لَبِسَ الْمَخِيطَ وَ أَوَّلَ مَنْ نَظَرَ فِي عِلْمِ النُّجُومِ وَ الْحِسَاب‏

آسمان و جهان-ترجمه كتاب السماء و العالم بحار    ج‏۲    ص : ۱۸۷

در النجوم در كتاب عرائس ثعلبى گويد: او را ادريس ناميدند، چون بسيار كتاب بررسى كرد و هم صحف آدم و شيث را و نخست كسى بود كه با قلم نگاشت و جامه دوخت، و دوخته پوشيد، و نخست كسى كه در نجوم و حساب نظر كرد.