وَ أَلْقى‏ فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَميدَ بِكُمْ وَ أَنْهاراً وَ سُبُلاً لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (نحل: ۱۵)

و نیز کوههای بزرگ را در زمین بنهاد تا زمین شما را به لرزه و اضطراب نیفکند و نهرها جاری کرد و راهها پدیدار ساخت تا مگر هدایت شوید.

وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ (نحل: ۱۶)

و نشانه‌هایی (در زمین مانند کوهها و دریاها و رودها و جنگلها مقرر داشت) و آنان به ستارگان (در شبها) هدایت یابند.

خلاصه:

هدایت ستارگان هدایت صوری است (یعنی هدایت در عالم مادی).

متن تفسیر:

“وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ” كلمه “علامات” جمع علامت است، و علامت، آن چيزى است كه نشانه چيز ديگرى باشد و كلمه مذكور عطف بر كلمه “انهارا” است، يعنى و خدا علامتهايى قرار داد كه شما با آن، به چيزهايى استدلال مى‏كنيد كه از حستان غايب است، و مقصود از آن علامتها، آيه‏ها و نشانه‏هاى طبيعى و يا وضعى است كه هر يك بر مدلولى دلالت مى‏كند، و از آن جمله، شاخص‏ها و واژه‏ها و اشاره‏ها و خطوط و امثال اينها است كه يا به طبيعت خود و يا بطور قراردادى دلالت بر مدلولى مى‏كند.

خداى سبحان سپس راه يافتن بوسيله ستارگان را ذكر مى‏كند و مى‏فرمايد: “وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ”، و با اينكه جا داشت بر طبق سياق قبلى صيغه مخاطب بياورد صيغه غائب آورد و فرمود: “يهتدون” براى اين بود كه نخواسته است كلمه “تهتدون” كه در آيه قبلى بود تكرار شود.

آيه قبلى يعنى آيه “وَ عَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ وَ مِنْها جائِرٌ وَ لَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ” كه متعرض هدايت معنوى است، در وسط آيات مربوط به نعمت‏هاى صورى و ظاهرى، جنبه جمله “معترضه” به خود گرفته، هر چند جا داشت بعد از جمله “وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ” كه مربوط به هدايت صورى است واقع شود (چون بعد از به ميان آمدن هدايت صورى مناسب است هدايت معنوى هم به ميان آيد) و ليكن چون باعث اشتباه مى‏شد، و بويى از تناقض به خود مى‏گرفت، لذا در همين جا كه قرار گرفته هر چند شكل جمله معترضه را دارد مع ذلك در جاى بهترى قرار گرفته است.[۱]


[۱] ترجمه تفسیر المیزان جلد ۱۲، صفحه ۳۲۰