وَ أَلْقى‏ فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَميدَ بِكُمْ وَ أَنْهاراً وَ سُبُلاً لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (نحل: ۱۵)

و نیز کوههای بزرگ را در زمین بنهاد تا زمین شما را به لرزه و اضطراب نیفکند و نهرها جاری کرد و راهها پدیدار ساخت تا مگر هدایت شوید.

وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ (نحل: ۱۶)

و نشانه‌هایی (در زمین مانند کوهها و دریاها و رودها و جنگلها مقرر داشت) و آنان به ستارگان (در شبها) هدایت یابند.


تعبیر برای «علامات»: ستارگان

و أخرج عبد الرزاق و ابن جرير و ابن المنذر و ابن أبى حاتم و الخطيب في كتاب النجوم عن قتادة في قوله‏ وَ سُبُلًا قال طرقا وَ عَلاماتٍ‏ قال هي النجوم‏

تعبیر برای «علامات»: رودهای داخل کوه‌ها (أنهار الجبال)

و أخرج ابن أبى حاتم عن السدى‏ في قوله‏ وَ عَلاماتٍ‏ قال أنهار الجبال‏

تعبیر برای «علامات»: کوه‌ها

و أخرج عبد الرزاق و ابن جرير و ابن المنذر عن الكلبي‏ في قوله‏ وَ عَلاماتٍ‏ قال الجبال‏

تعبیر برای «علامات»: دانایان راه؛ و اطلاق «و بالنجم هم یهتدون» به شب

و أخرج ابن جرير و ابن أبى حاتم و ابن مردويه عن ابن عباس‏ في قوله‏ وَ عَلاماتٍ‏ يعنى معالم الطرق بالنهار وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ‏ يعنى بالليل‏

تعبیر برای «علامات»: نشان‌ها (أعلام) در آسمان و اشاره به هدایت در سفرها در معنای «و بالنجم هم یهتدون»

و أخرج أبو الشيخ في العظمة عن ابراهيم‏ وَ عَلاماتٍ‏ قال هي الاعلام التي في السماء وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ‏ قال يهتدون به في البحر في أسفارهم‏

تعبیر برای «و علامات و بالنجم هم یهتدون»: دسته‌ای از آنان علامت هستند و دسته‌ای هم آنچه با آن هدایت می‌شوند

و أخرج ابن أبى شيبة و ابن جرير و ابن المنذر عن مجاهد في قوله‏ وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ‏ قال منها ما يكون علامة و منها ما يهتدى به‏

بدون اشکال بودن یادگیری موقعیت‌های ماه و آنچه از نجوم که باعث هدایت می‌شود

و أخرج ابن المنذر عن مجاهد انه كان لا يرى بأسا ان يتعلم الرجل منازل القمر

و أخرج ابن المنذر عن ابراهيم‏ انه كان لا يرى بأسا ان يتعلم الرجل من النجوم ما يهتدى به‏[۱]


[۱] کتاب الدرّ المنثور فى التفسیر بالمأثور (ج۴، ص۱۱۳ و ۱۱۴)