بحث «کتاب مبین» از بحث‌های عجیب مطرح شده در قرآن است که بارها در قرآن آمده است. این موضوع به صورت «کتاب مبین»، دوازده بار و به صورت «قرآن مبین» چهار بار در قرآن آمده است. البته واژة «کتاب» و ریشة «بین» دو بار دیگر هم به صورت‌های دیگر در آیات قرآن ذکر شده است. اما تمرکز ما در این بحث، روی عبارت «کتاب مبین» است. این عبارت اولین بار در قرآن، در آیة ۱۵ سورة مائده به کار رفته است: «… قَدْ جاءَکُمْ مِنَ اللّهِ نُورٌ وَ کِتابٌ مُبينٌ».

از لحاظ روش‌شناسی، از طرفی یک بحث واژه‌ای داریم که در آن باید عبارت «کتاب مبین» را دنبال کنیم، و واژه‌ها و عبارت‌های مشابه مانند «قرآن مبین» یا آیات شامل واژة کتاب و ریشة بین را بررسی کنیم که آیا با بحث مورد نظر ما ارتباط دارند یا خیر. علاوه بر این بحث، وقتی با مفهوم کتاب مبین آشنا شویم، با آیاتی مواجه می‌شویم که اگرچه مشتقات «بین» در آنها نیست، حاکی از همین مطلب هستند. به عنوان مثال آیة ۴۹ کهف از این قبیل آیات است: «وَ وُضِعَ الْکِتابُ فَتَرَي الْمُجْرِمينَ مُشْفِقينَ مِمّا فيهِ وَ يَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا ما لِهذَا الْکِتابِ …»؛ کتابی قرار داده می‌شود و آن‌هایی که کارهای بد کرده‌اند، نگران می‌شوند که این‌ها چیست و این چه کتابی است؟ یک سری مشخصات در این آیه هست که با توجه به آنها، با اینکه در آیه با واژة «الکتاب» مواجهیم، می‌فهمیم باید همان کتاب مبین باشد. اما لازمة چنین برداشتی، این است که ابتدا وارد بحث کتاب مبین شویم و معنای آن را بفهمیم؛ سپس وارد آیاتی مانند آیة ۴۹ کهف، یا آیة ۶۹ زمر شویم و بسنجیم که آیا این‌ آیات ربطی به کتاب مبین دارند یا نه.

نمونة دیگری از این آیات که احتمال ارتباط آنها با موضوع کتاب مبین وجود دارد، آیاتی هستند که در آنها گفته می‌شود که به رسولان الکتاب تعلیم داده شد؛ یا آیاتی که در آنها از «کتاب الله» صحبت شده و اینکه بعضی موضعات در «کتاب الله» است. باید بفهمیم که آیا این‌ها ربطی به بحث کتاب مبین دارند یا نه.

پس در مجموع، دایرة آياتی کتاب مبین از ۱۲ آیه‌ای که عبارت «کتاب مبین» در آنها آمده است، فراتر می‌رود و بیشتر از ۲۰ آیه را دربرمی‌گیرد؛ که در آنها ‌هم خداوند در مواقع بسیار حساس این موضوع را مطرح می‌کند.

یک سر این ماجرا به انسان برمی‌گردد: اینکه موضوعاتی که دربارة انسان است، از قبل در «کتاب الله» بوده‌اند؛ یا اینکه در قیامت کتاب وضع می‌شود و سپس بر اساس آن به حساب افراد رسیدگی می‌شود. البته نیاز هست که این موضوع بیشتر توضیح داده شود.

به عنوان مقدمه‌ باید گفت بحث کتاب مبین از بحث‌های عجیب قرآنی است. به عنوان مثال، خداوند در این زمینه در آیۀ ۵۹ سورۀ انعام می‌فرماید: ﴿وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلاَّ هُوَ[۱]؛ کلیدهای غیب نزد خداست، هیچ کسی نمی‌داند به جز او. ﴿وَ يَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ﴾؛ هر چه در خشکی‌ها و دریاهاست، خدا می‌داند. ﴿وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُها﴾؛ هر برگی که می‌افتد، خداوند می‌داند. ﴿وَ لا حَبَّةٍ في ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ إِلاَّ في كِتابٍ مُبينٍ﴾؛ هر ریز و درشتی در کتاب مبین است. این آیه، یکی از آیات مربوط به کتاب مبین است؛ به خصوص قسمت آخرش: ﴿وَ لا حَبَّةٍ في ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ إِلاَّ في كِتابٍ مُبينٍ﴾. تمام ذرات در کتاب مبین وجود دارد. تمام اشیاء در کتاب مبین وجود دارد؛ حتی زمین هم در کتاب مبین هست.

یا مثلاً در آیۀ ۶۱ سورۀ یونس داریم: ﴿وَ ما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ وَ لا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْبَرَ إِلاَّ في كِتابٍ مُبينٍ[۲]؛ تمام ریز و درشت‌ها در آسمان‌ها و زمین، در کتاب مبین وجود دارد. یعنی خود آسمان‌های هفت‌گانه هم در کتاب مبین وجود دارد. این کتاب مبین چیست که همۀ اینها درون آن است؟

کتاب مبین ۱۲ آیۀ صریح و حداقل ۲۳ آیۀ مکمل دارد. در مجموع حداقل ۳۵ آیه در این زمینه وجود دارد. از طرفی خداوند در آیات دیگر می‌فرماید من این کتاب مبین را بر رسول‌‌الله(ص) نازل کردم. ۱۴۰۰ سال پیش، کتاب مبین بر رسول‌‌الله(ص)، به صورت ﴿قُرْآناً عَرَبِيًّا[۳] نازل شده است. خداوند در سورۀ دخان، آیات ۲ و ۳ می‌فرماید: ﴿وَ الْكِتابِ الْمُبينِ إِنَّا أَنْزَلْناهُ في لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنْذِرينَ﴾؛ ما آن را (یعنی کتاب مبین را)، ﴿في لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ﴾ نازل کردیم. جمع بین این آیات و آیات اول سورۀ قدر، حاکی از این است که در اولین شب قدر پس از بعثت رسول‌‌الله(ص)، کتاب مبین به صورت ﴿قُرْآناً عَرَبِيًّا﴾، بر قلب رسول‌‌الله(ص) نازل شده است. همان کتاب مبینی که همه چیز درونش هست؛ همۀ ریز و درشت‌های آسمان‌ها و زمین درون آن است.

سرانجام، این کتاب مبین در یوم پنجم قیامت ظاهر می‌شود. ظهور کتاب مبین در قیامت، ۱۲ آیه دارد؛ یعنی کتاب مبین چیزی است که ما با آن سر و کار داریم و آن زمان آن را می‌خوانیم. آخرین بحث در این زمینه این است که در انتهای قیامت، طبق آیات ۳ و ۴ سبأ، جزای اعمال انسان‌ها بر اساس کتاب مبین داده می‌شود. آیه ۳ سبأ دربارۀ کتاب مبین است و در آیه ۴ می‌فرماید: ﴿لِيَجْزِيَ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ[۴]؛ برای اینکه به اهل ایمان و عمل صالح پاداش داده شود. پس آن کتاب مبین که با آن همه جزئیات قرار داده شده، به خاطر جزاء به مؤمنین و مؤمنات است.

بالاخره این کتاب مبین چیست؟ در ابتدا داریم یک تعریف اجمالی دربارة کتاب مبین مطرح می‌کنیم. یعنی در ابتدا داریم یک مسئله را طرح می‌کنیم که این کتاب مبین چیست؟ همۀ کلیات و جزئیات آسمان‌های هفت‌گانه و زمین درون آن است و وقتی وارد بحث شویم، می‌بینیم بسیاری از چیزهای دیگر هم درون کتاب مبین است. پس یک مجموعۀ بسیار عظیم است. این مجموعۀ بسیار عظیم، در قیامت ظاهر می‌شود و در قیامت، وقتی ظاهر می‌شود، بر اساس آن به انسان‌ها جزاء داده می‌شود. پس یک کتاب مکتوب، حاوی یک مشت نوشته نیست؛ یک کتاب سه بُعدی است، که اشیائی درونش هست و اینها در قیامت ظاهر می‌شوند. همه چیز موجود در آسمان‌ها و زمین در کتاب مبین است.

اینجا سر نخ بحثی را مطرح کنیم که بعدها بیشتر روی آن کار می‌کنیم. شما در قرآن می‌خوانید که ما آسمان و زمین را در قیامت نابود می‌کنیم و آسمان و زمین دیگری را جایگزین می‌کنیم: ﴿يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ[۵]. آسمان‌های هفت‌گانه و زمین در انتهای یوم اول قیامت نابود می‌شوند، در این آیه می‌فرماید ﴿يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ﴾؛ زمین نابود می‌شود و زمین قیامت به جایش قرار داده می‌شود. بعد آسمان‌های هفت‌گانه نابود می‌شود؛ اما به جای آن چه چیزی قرار داده می‌شود؟ ﴿يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ﴾؛ صحبت از آسمان‌های هفت‌گانه است. «تبدیل» یعنی «جایگزینی»؛ تبدیل، «تغییر» نیست. مثلا در بدن انسان، سلامتی به بیماری «تغییر» پیدا می‌کند؛ «تبدیل» نمی‌شود. با داروی پزشک، بیماری به سلامتی تغییر پیدا می‌کند. اما اگر یک چیزی را بردارند و یک چیز دیگری را به جایش بگذارند، می‌شود تبدیل. این آسمان‌های هفت‌گانه چیست که دوباره قرار داده می‌شود؟ آیا در بحث کتاب مبین، این مسأله حل می‌شود؟ وقتی کتاب مبین ظاهر می‌شود، تمام کلیات و جزئیات آسمان‌های هفت‌گانه ظاهر می‌شود. آن چیزی که اول قیامت ظاهر می‌شود، همان آسمان‌ها و زمین است که آورده می‌شود و در انتهای یوم اول نابود می‌شود. اما آسمان‌های هفت‌گانه‌ای که بعداً آورده می‌شود، در کتاب مبین موجود است. تمام کلیات و جزئیات دوباره ظاهر می‌شوند، چون در کتاب مبین هستند؛ پس مقولۀ مهمی است.

کتاب مبین حجم دارد. اشکال مختلف درون کتاب مبین وجود دارد. کتاب مبین پر از اشیاء است. تمام کلیات و جزئیات درونش هست و چنین چیزی در اولین شب قدر پس از بعثت رسول‌‌الله(ص) بر ایشان به صورت ﴿قُرْآناً عَرَبِيًّا﴾ نازل شده است. پس مقولۀ مهمی است. در داستان‌ها می‌خوانیم که چیزی به نام چراغ جادو وجود دارد؛ داستان‌ها درباره‌اش گفته می‌شود و افراد مختلفی به طلبش مسافرت‌ها می‌کنند که آن چراغ جادو را پیدا کنند. یا مثلاً افراد بسیاری دنبال گنج قارون گشتند، چون به حسب قرآن مطمئن‌اند که چنین گنجی وجود داشته است. کسی نمی‌داند که کجاست و ماجرایش چیست؟ خیلی‌ها گشته‌اند؛ اما هنوز هم کسی آن را پیدا نکرده است. برای انسان‌ها مهم است. کتاب مبین از گنج قارون مهم‌تر است. این چه ماجرایی است؟ کسی با گنج قارون سر و کار ندارد؛ فقط قارون با آن سر و کار داشت و آن هم «نصیب» قارون نشد. اموال زیادی داشت که نصیب خاک شد. اما کتاب مبین چیزی است که الان بر ما حاکم است و در قیامت ظاهر می‌شود. اعمال ما، بر اساس آن سنجیده می‌شود. حساب بر اساس آن است و بعد از حساب، جزای اعمال بر اساس آن است. پس مقولۀ مهمی است. لزوم دارد که ما در بحث آسمان‌ها به این مقولۀ مهم بپردازیم؛ چون قسمت اعظم آن به آسمان‌ها ربط پیدا می‌کند. این چند کلام دربارۀ اینکه این موضوع برای‌مان مهم جلوه کند.


[۱] ـ [انعام۵۹] ص۱۳۴ ـ ﴿ وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلاَّ هُوَ وَ يَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُها وَ لا حَبَّةٍ في ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ إِلاَّ في كِتابٍ مُبينٍ﴾.

[۲] ـ [یونس۶۱] ص۲۱۵ ـ ﴿ وَ ما تَكُونُ في شَأْنٍ وَ ما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَ لا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلاَّ كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً إِذْ تُفيضُونَ فيهِ وَ ما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ وَ لا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْبَرَ إِلاَّ في كِتابٍ مُبينٍ﴾.

[۳] ـ [یوسف۲] ص۲۳۵ ـ ﴿ إِنَّا أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ﴾.

[۴] ـ [سبإ۴] ص۴۲۸ ـ ﴿ لِيَجْزِيَ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ كَريمٌ﴾.

[۵] ـ [ابراهیم۴۸] ص۲۶۱ ـ ﴿ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ وَ بَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ﴾.